Biografie Wislawa Szymborska

Hoe verhelderend kan een biografie zijn? In die van Wislawa Szymborska las ik dat ze het gedicht 'Een kat in een lege woning' schreef vlak na de dood van haar geliefde, Kornel Filipowicz. Deze wetenschap plaatst het gedicht, waar ik eerder om had gelachen, in een heel ander daglicht.

Een kat in een lege woning

Doodgaan - dat doe je een kat niet aan.
Want wat moet een kat
in een lege woning beginnen.
Tegen de muren op lopen.
Langs de meubels wrijven.
Zogenaamd niets veranderd,
maar alles toch anders.
Zogenaamd niets verplaatst,
maar toch alles opzij geschoven.
En 's avonds schijnt de lamp niet meer.

Stappen op de trap,
maar niet die stappen.
De hand die de vis op het bordje legt
is ook niet de hand die dat deed.

Iets begint hier niet
om zijn gewone tijd.
Iets gaat hier niet zo
als het moet.
Iemand was hier steeds,
verdween toen plotseling
en blijft koppig weg.

In alle kasten gekeken.
Alle planken afgerend.
Onder het kleed gekropen en gecontroleerd.
Zelfs het verbod getrotseerd
en de papieren rondgestrooid.
Wat is er meer te doen.
Slapen en wachten.

Als hij nou toch terugkomt,
zich nou vertoont,
dan zal hij het weten:
zo ga je niet met een kat om.
Naar hem toe lopen
als met de grootste tegenzin,
op het dooie gemak,
op diep beledigde poten.
En om te beginnen niks geen gespring en gepiep.

(Vertaling Gerard Rasch)

In de biografie komt Szymborska, behalve met haar gedichten, nauwelijks zelf aan het woord. 'Toen Wislawa Szymborska uiteindelijk bereid bleek een afspraak met ons te maken,' schrijven haar biografen, 'toonde ze veel geduld en grootmoedigheid om op allerlei gedetailleerde vragen te antwoorden. Maar al snel bleek dat wij haar 'uitwendige biografie' waarschijnlijk beter kenden dan zijzelf. En dat wij menige datum uit haar leven hadden weten te reconstrueren die haar vandaag de dag niets meer zei.'

En over haar 'inwendige biografie' wil ze al helemaal niets kwijt. De Bulgaarse schrijfster en vertaalster Blaga Dimitrova memoreert een ontmoeting met haar: 'Ik vertelde haar hoe ik zat te zweten op mijn roman Lawine [...] Ik hoopte dat dit haar zou bewegen mij nu deelgenoot te maken van haar eigen creatieve strubbelingen. Maar ze hapte niet. Ik mag dan pas bij het ochtendkrieken bij haar zijn weggegaan, ik ben geen woord over haar leven te weten gekomen.'

Wat overblijft is een boek vol bijeengesprokkelde feiten en feitjes, meningen en bijgebleven herinneringen van anderen, die zelden strekken tot een beter of ander begrip van haar poëzie. Wislawa Szymborska is een dichteres die een sober leven leidt, de publiciteit schuwt en enkel wil spreken via haar gedichten. Prachtige gedichten, waarin niet wordt geëxperimenteerd met taal, maar wel met talloze wijzen van kijken, naar binnen en buiten.

Wat is het licht in een druppel regen te zijn
Hoe teer raakt de wereld me aan

Wislawa Szymborska - Prullaria, dromen en vrienden, Anna Bikont en Joanna Szczesna, Uitgeverij De Geus, 2007