Recensie van 'wees gewaarschuwd!' - Pieter Breman

Pieter Breman opent zijn bundel wees gewaarschuwd! met acrostichon, een gedicht op de naam van zijn levenspartner, Ineke Nagtegaal. Het is tevens een sonnet, een dichtvorm die Breman tot in de puntjes beheerst, al heeft hij er in deze bundel relatief weinig opgenomen. In acrostichon toont hij een ambachtelijk dichter te zijn, een dichter die zijn romantische gevoelens niet schuwt, maar ook een dichter die romantiek kan combineren met een verfrissende nuchterheid. Dat spreekt uit de laatste strofe:

aan jou wil ik voor altijd toebehoren
aan jou draag ik dit kunst- en vliegwerk op
lastig, zo’n lettervers,‘t is klaar, ik stop

Behalve gevoel en vakmanschap is ook de wiskundige achtergrond van Breman een element dat zijn gedichten kenmerkt, zoals het mooie staaltje logica in 'een gans graast':

een gans graast
en maakt zo
van gras gans

wat eet gras?

gras eet licht
uit de zon
water uit de lucht
stoffen uit de grond
en maakt daarvan gras

wat weet gras?

dat het gans moet worden?
koe?
melk?
kaas?

het gras is kortstondig
en de gans gans alleen

Wat wees gewaarschuwd! een bundel maakt die nergens verveelt is de veelzijdigheid van Bremans poëzie. Hij stelt je steeds weer voor een verrassing, leidt je een onverwacht zijpad op of laat je delen in de zorgen die hem een rustige slaap beletten, zoals in 'de geest waakt' dat eindigt met het omineuze:

bussen
kantelen traag
van instortende bruggen

iets kraakt maar
krijgt geen stem
de radio geeft ruis

ik week
de postzegels
van teruggekomen brieven

Bremans woonplaats Dordrecht speelt maar een kleine rol in de bundel, maar het vers waarin hij de stad bezingt, of liever: het samenspel tussen de stad en het haar omringende water, is een van de sterkste in het boek. Ik geef toe, ik ben geboren Dordtenaar en misschien gevoeliger voor deze beelden dan iemand die niet is opgegroeid in deze stad, maar als je van de Drentse zandgronden komt of het Limburgse löss en het water je weinig zegt, dan kun het nog altijd genieten van die intrigerende, Bremansiaanse combinatie van gevoel, nuchterheid en meesterschap. Het gedicht draagt als titel Dordrecht.

Pieter Breman is een man van eenvoudige, logische titels, iemand die ook wars is van schreeuwerigheid. Hij is het tegenbeeld van een podiumdichter en vindt optreden een weinig aangename activiteit. Het is dan ook tamelijk bijzonder als hij daaraan zijn medewerking geeft.

het mooiste is het water als er
flink wat van in Duitsland is gevallen
en als het na een dag of drie, vaalbruin
draaikolkend snel het Groothoofd rondt
de kortste weg kiest: linksaf de haven in
zich stroomversnellend door de nauwe doorgang
onder de Roobrug perst om dan tot rust te komen
in de verstilde breedte van de Nieuwe Haven

of als een mistflard op een herfstdag
door een onverklaarde zuiging eerst
aarzelend en ongericht, maar allengs doelgerichter
spookachtig door de Groothoofdspoort komt waaien

Breman gaat wel nu en dan op reis en daarvan doet hij verslag in negen boeiende gedichten. Hoewel slechts een zesde van het totaal aantal verzen in het boek springen zij eruit omdat ze achter elkaar zijn geplaatst, zodat het is alsof Breman je als een enthousiaste gids mee op sleeptouw neemt. De reis begint in 'Boshotel Vlodrop kamer 235'. Je kunt je afvragen wat een mens in ’s hemelsnaam moet in Vlodrop. Breman zet je daarover aan het denken, terwijl je door de aantrekkelijke omgeving kuiert, maar vooral in de laatste strofe, waarin wordt gerefereerd aan de voormalige Staatsmijn Beatrix, waarvan de lang verlaten gangen honderden meters onder je hotelkamer doorlopen. Er gaat van deze constatering een merkwaardige dreiging uit, door Breman nergens zo geduid, maar knap gesuggereerd. Suggestie, subtiliteit en een scherp oog voor details vallen steeds weer op in Bremans poëtica.

Via Ameland: 'maar niemand hoort het sissen van het lek/ want de half aangeschoten crew bekijkt / een rampenfilm onder het hefschroefdek' en de Reest, een ode aan zijn geboortestreek, gaat het op Berlijn aan en vervolgens naar Venetië, het hoogtepunt in de serie dat, nadat hij het huis van Marcello Murano heeft bezocht, ook weer omineus eindigt:

heel in de verte hoor ik glasgerinkel
boven Murano barst een onweer los

Na het lezen van zijn beschrijvingen van de Griekse eilanden Zakynthos, Chios, Skyros en Kythira zou je het liefst direct op pad gaan, maar ik geef toe dat ik met mijn speciale band met Griekenland misschien door andere ogen kijk dan iemand die überhaupt niet van reizen is geporteerd en liever op zijn gat zit in de laaglandse klei van Holland of Vlaanderen. De bundel biedt echter heel veel meer, ook voor niet reislustigen als die maar de moeite nemen om zich een beetje in het werk te verdiepen. Zelfs qua vormgeving is het boek meer dan aantrekkelijk, door de mooie typografie en het fraaie omslag, verzorgd door Richard van den Dool. 

Het leesavontuur dat Pieter Breman ons voorschotelt eindigt met twee vormgedichten, een typografische vaas en een wijnglas. Daarmee toont Breman opnieuw op speelse wijze zijn ambacht en weet hij tot het allerlaatst te verrassen door een combinatie van twee thema’s die op het eerste gezicht geen raakvlakken hebben, maar toch innig verbonden blijken te zijn. Als er een meesterproef bestond voor het gilde der dichters, dan zou Pieter Breman met wees gewaarschuwd! hiervoor met lof zijn geslaagd.

Kees Klok

wees gewaarschuwd! Wagner & Van Santen, 2006. ISBN 978 90 76569 70 3.

Comments

[Geplaatst door: M.H.Benders]

Prima stuk. Lijkt me inderdaad, afgaande op de voorbeelden, onzin om deze bundel af te kraken. Dat is het lastige van de kritiek: er is eigenlijk niets erger dan slechte kritiek.