Bisscheroux over Grunberg

Mensen zijn zo vervangbaar als een plastic tas

In het door hem gepresenteerde televisieprogramma R.A.M. bekende Arnon Grunberg zich tot het taoïsme (oktober 2005). Alles loslaten is de kern van de Weg (Tao te king) van Lao-Tse, die zichzelf 'grijze meester' (tussen zwart en wit) noemde. Het 'grijze' nihilisme van Grunberg is scherp, maar het is gelardeerd met humor. Hard en ontroerend tegelijk vind ik de volgende frase uit zijn debuut:

'Ik wist dat het niemand iets kon schelen wat je deed en dat het zelfs niemand iets uitmaakte of je zou vertrekken of niet. Mensen zijn zo vervangbaar als een plastic tas. Ze denken alleen allemaal dat ze zeer speciaal en uniek zijn en dat hun kinderen zelfs nog specialer zijn. Dat moet je ook wel denken als je wilt blijven leven. Zolang je dat wilt, moet je dus je bek houden over die plastic tassen.' (Blauwe maandagen, 1994)

Een leven zonder bezieling, hoe iel ook, is moeilijk leefbaar. De eclecticus Grunberg, met zijn Joodse roots en grote historisch-literaire kennis, speelt daarmee.

Grunberg schreef één dichtbundel, Liefde is business (1999). Het zijn vooral prozagedichten waarin vooral een echte Grunbergsfeer huist. Exemplarisch zijn de gedichten over zijn geliefde 'hoer C.' die op een luchthaven woont:

[...]

bokje
schrijft hoer C.
ik woon in een duty-free shop
op JFK
dat is heel comfortabel
ik zit
tussen het damesparfum
en de herendeodorant in
ik val niet op
niemand stelt vragen

als je nog wat deodorant
nodig hebt
moet je maar
langskomen

ik slaap voor gate 18
als men mij iets vraagt
wapper ik met een instapkaart
de wc's zijn schoon
er zijn zelfs douches
en shampoo
is er ook in overvloed
ik heb nog nooit iemand gezien
die zo vaak
een erectie heeft
als jij

[...]

Normale mensen

De mens is niks moois. 'Doe uw ogen eens stijf dicht', zegt Piet Grijs, 'probeer alle mensen te vergeten die u ooit hebt gezien, kijk dan in de spiegel, en schrik.' (Piet grijs is gek, 1985) Arnon Grunberg neemt het in De mensheid zij geprezen (2001) op voor zijn cliënt, de mens. Maar voegt er aan toe: 'Zolang mijn cliënt er is, zal er pech zijn.'

De mensbeelden van W.F. Hermans, Arnon Grunberg en Gerard Reve zijn niet vrolijk. Dat hoort blijkbaar bij het menszijn. Maarten Doorman in Vrij Nederland: 'Je ziet het mensbeeld van Hermans terug bij Arnon Grunberg, al is dat natuurlijk ook Celine. Grunberg is net zo rücksichlos.'

Rücksichlos is ook deze frase van Arnon Grunberg:

'Als je jong bent, denk je dat er normale mensen bestaan, maar dat jij de pech hebt ze niet te kennen. Later kom je erachter dat dat onzin is, dat er geen normale mensen bestaan. Er bestaan alleen patiënten. Sommige patiënten weten zich staande te houden ten koste van andere patiënten en die noemen we daarom geen patiënten. Die noemen we geslaagd.' (Grunberg rond de wereld (2004)

Als je maar lang genoeg inzoomt, is er geen normaal mens meer te vinden. Thuis, achter geblindeerde ramen en deuren – je wilt het gewoon niet weten. Het is al belastend genoeg jezelf te ontleden. Grunberg doet dat in Monogaam (2002) poëtisch consequent:

'Zijn naaste familie, ouders, broers, zussen, echtgenoot, echtgenote, kinderen, het is allemaal dankbaar onderzoeksmateriaal voor de schrijver. Maar het allerbeste onderzoeksmateriaal blijft hij natuurlijk zelf. Met niemand zit je zo vaak opgescheept, van niemand kun je meer weten, niemand kun je makkelijker zeven dagen per week, vierentwintig uur per dag in de gaten houden. Ook op die plekken waar de mens bijna altijd alleen is. Je hebt er geen surveillancecamera voor nodig, geen spionnen of afluisterapparatuur. Een dergelijk onderzoek vereist wel afstand. Wie te veel op zichzelf gesteld is, zal het onderzoek vervalsen omdat de conclusies hem niet bevallen of hem angst aanjagen. Eigenliefde frustreert het onderzoek.'

Het verslag dat volgt is verschrikkelijk mooi. Een normaal mens komt er natuurlijk niet uit naar voren. Maar wie is daar nou ook in geïnteresseerd? Tot slot hieronder een fragment van Gerard Reve over 'normale' mensen.

'Ik begin met te zeggen, dat telkens, wanneer ik een verhaal of boek gepubliceerd heb, een familielid klaagt dat er weer "geen normaal mens in voorkomt". Dat ik echter graag eens zo’n normaal mens van dichtbij zou willen zien, als iemand mij er een zou willen brengen. (...) Tenslotte, dat ik gaarne iedereen uitdaag om mij een boek uit de wereldliteratuur voor te leggen, dat geen "abnormale" mensen tot onderwerp heeft. (Op weg naar het einde, 1963)

Marek van der Jagt - Eigenliefde

Twee keer een debuutprijs winnen? Ja, dat kan – als je Arnon Grunberg (1971) alias Marek van der Jagt (1967) heet. Onder de laatste naam won hij die met Geschiedenis van mijn kaalheid (2000), onder de eerste naam met Blauwe maandagen (1994). Doe hem dat maar eens na.

Op mijn exemplaar van Geschiedenis van mijn kaalheid prijkt een sticker: 'Beter dan Grunberg!' Een geniale vondst van zijn uitgever. (Deze uitgever is overigens een andere dan die van het werk van Grunberg – niemand is meer consequent dan Grunberg/Van der Jagt.)

En ja, Van der Jagt is net iets beter dan Grunberg. Hij is net iets meer bijtend. Consequenter.

Kijkt u maar eens naar de volgende zinnen, afkomstig uit het boekenweekgeschenk dat Van der Jagt schreef (een aantal jaren na het verschijnen van het boekenweekgeschenk van Grunberg – ook dat doet niemand hem na):

'Een schrijver is in de eerste plaats iemand die zichzelf en de wereld observeert en onderzoekt, zoals een bioloog een groep olifanten, mensapen of regenwurmen kan observeren en bestuderen. Zijn naaste familie, ouders, broers, zussen, echtgenote, kinderen, het is allemaal dankbaar onderzoeksmateriaal voor de schrijver. Maar het allerbeste onderzoeksmateriaal blijft hij natuurlijk zelf. Met niemand zit je zo vaak opgescheept, van niemand kun je meer weten, niemand kun je makkelijker zeven dagen per week, vierentwintig uur per dag in de gaten houden. Ook op die plekken waar de mens bijna altijd alleen is. Je hebt er geen surveillancecamera voor nodig, geen spionnen of afluisterapparatuur. Een dergelijk onderzoek vereist wel afstand. Wie te veel op zichzelf gesteld is, zal het onderzoek vervalsen omdat de conclusies hem niet bevallen of hem angst aanjagen. Eigenliefde frustreert het onderzoek.' (Monogaam, 2002)

Van der Jagt is nietsontziend, zichzelf al helemaal niet. Hij fileert vlijmscherp de wereld in en buiten hem.

In Monogaam onderzoekt Van der Jagt de liefde. Wil wil liefhebben moet kunnen heersen, heet het:

'Wie geen angst verspreidt zal geen begeerte vinden en geen liefde oogsten. En precies daar was ik in de fout gegaan, ik had mij wel aan de voeten van vele vrouwen geworpen, maar omdat ik het meende, was die knieval volstrekt onschuldig. Wie het meent, wie geen ruimte laat voor spel en maskerade, maakt de fout die we allemaal maken, maar die we beter niet al te vaak kunnen herhalen.'

Die fout hebben we allemaal gemaakt. De paradoxale kern van de liefde is dat het tegelijkertijd spel en bittere ernst is. Wie alleen in bittere ernst blijft steken of juist doorschiet in uitsluitend spel, loopt de liefde mis.

Dat laatste overkomt de ikpersoon van Monogaam. Hij heeft zijn hoofd te strak op zijn romp vastgeschroefd. Wie zorgt dat hij niet meer gedumpt kan worden, kan niet liefhebben. In de onsterfelijk mooie woorden van Van der Jagt:

'Aan die ogenschijnlijk zo begeerlijke toestand dat niemand je meer kan weggooien ontbrak iets: leven.'

© Sander Bisscheroux (zie ook zijn weblog)

Comments

[Geplaatst door: Literauuraire]

Geweldig stuk! Grunberg is zeker een van de dieptste schrijvers van Nederland! Misschien wel Europa!

[Geplaatst door: Thomas Kluts]

Goede bundel.. ik heb me er kapot an gelezen. Mooi, hoe hij Hoer C. uit de hoek laat komen als een ondebekend individu, maar ook als een geliefde.

[Geplaatst door: Sjakie]

Ik vind het echt een kut bundel maar ik moet wel die tering presentatie over die tering grunberg doen dus hij kan echt mn pik zuigen en mn kontegat uitlikken