Het eerste gedicht (22): Maria van Daalen

Vandaag in deze rubriek een gedicht uit de bloemlezing De wierde van Wierum, samengesteld door Jane Leusink en Remco Ekkers; aangezien het boek strikt genomen alleen maar bestaat uit eerste gedichten, heb ik gekozen voor de bijdrage van Maria van Daalen:

Knekel
‘Mené Mené Tekèl’ 

hoofd dat mijn beenderas bevat voor later
spreek met een mond vol aarde van het leven
ik voel de zon en ja, ik blijf nog even
mijn ogen tranen maar ook dat is water

woorden bewogen door de wind – dat staat er
in elke beendercel volop geschreven –
vormen de liefste zin aan mij gegeven
zolang mijn schedelmond nog praat – ik schater

mij schuimend, bottend, brandend, stormend naar de 
vier elementen die zich zingend mengen
met mij, de lichtste, aether, als hun hemel

die schedeldak mag vullen met gewemel
van wormen, rijmend kronkelend in strengen
ten slotte is mijn vruchtbaarheid mijn waarde

Het eerste gedicht (21): Sasja Janssen

 Vandaag in deze rubriek het openingsgedicht van de bundel Wie wij schuilen van Sasja Janssen.

Om het even helder te stellen, voor alles en iedereen: in deze rubriek lees ik openingsgedichten van onlangs verschenen bundels, zonder gebruik te maken van bronnen en zonder de gedichten te plaatsen in hun context, zijnde de rest van de bundel.

Verlaat 

Wij verlaten ons. Wij geven ons niet terug, kom nou.
Er staat nog wat hondenmelk in de ijskast, vergeet
dat niet, we zijn zo zonde en hangen ons op aan de
donkergroene dag.

Als er niets over is, dan spijt dat ons niet meer.
O, kijk ook nog even in de dekenkist, daar lag een keer 
een hert. Als het leeft, blieft het géén hondenmelk, alleen
wij weten hoe gezond dat is, wat weet een hert daarvan.
Zeg het dat wij niet meer weten wat het lust om
te leven, dan kunnen wij er niets aan doen. 

Sommigen zullen denken dat wij in de zuilen van de bomen
verblijven, wie zoiets denkt heeft te veel verhaaltjes gelezen.
Dat is niet meer van onze tijd.
En ja, wij komen terug zonder ons. 
Dag hemel in cipressenrouw. Dag hemelende cipres.

Het eerste gedicht (20): Luuk Gruwez

Gisteren, rond een uur of vier. Een man en een vrouw zaten op een bankje aan de Catharijnesingel. Ze zaten heel dicht bij elkaar, maar elke beweging verried verbondenheid; het was wel nog een prille verbondenheid, omgeven met verlegenheid. De wandelaars, en ook ik, liepen aan de twee voorbij, veinzend niets te zien.

Ik werd jaloers op die twee - in de hitte, aan een druk wandelpad - op hoe ze daar helemaal in elkaar verzonken zaten. Om ze nog een keer te kunnen zien, liep ik terug. Het waren twee mensen van mijn leeftijd, midden veertig, misschien net iets jonger. Het leek me dat ze eerder een late liefde beleefden, dan een die er al jaren op had zitten; of anders hadden ze hun verbondenheid wel heel ver weten mee te dragen.

Ineens werd ik, want op mijn manier ben ik een gevoelige jongen, zelfs al wordt daar door grofbesnaarde mensen aan getwijfeld, getroffen door de melancholie van de situatie. Twee mensen, verliefd, bezig om een verhaal in de steigers te zetten, zonder te weten hoe dat verhaal afloopt. Want een verliefdheid, of een liefde, is een verhaal. Met een heleboel woorden die alleen binnen het verhaal hun lading krijgen. Je moet het maar durven, of willen.

'Leven is spelen met fictie, het ophangen van tenminste de helft van je autobiografie aan de nog niet bestaande toekomst en het uitspreiden van die helft over een aantal takken van de toekomst die nooit zullen bestaan, terwijl je voortbouwt op de huidige overblijfselen of nawerkingen van een verleden dat er niet meer is.' Volgens Google is dat ooit gezegd door Hector-Neri Castaneda.

Ik zag het citaat voor mijn neus gebeuren. Hier werden twee mensen verliefd op het verhaal, dat ze nu aarzelend in de grondverf aan het zetten waren. Het schema hadden ze al ingevuld, zo te zien. Kijk, de eerste gebeurtenis diende zich aan: zij legde een arm om zijn schouders. Zometeen kwam de eerste zoen, maar daar bleef ik niet op wachten, ik had al minuten te lang gekeken.

Onderweg naar huis ging ik naar de Literaire Boekhandel en kocht daar Garderobe, een keuze uit al zijn gedichten, van Luuk Gruwez. Dat opent met het gedicht 'Romance':

Het laatste woord trok op zoek
naar het voorlaatste en vond het niet.
Toen trok het laatste woord op zoek
naar het eerste dat net
naar het laatste onderweg was.
Het eerste en het laatste woord
trokken zwijgend verder, arm in arm.
Zij waren eenzaam, misten iets, maar wat?
Waren verliefd, maar wisten niet op wat.
Alle woorden die tussen hen kwamen?
Een verhaal? Ja. Ja, dat.

Het eerste gedicht (19): Jane Leusink

Er is weinig aan de lente veranderd; zo heet de in 2008 verschenen bundel van Jane Leusink. Het eerste gedicht heet 'Nu [vandaag is onverbiddelijk stil]':

Vandaag is onverbiddelijk stil het grijze strand
een dag waarop het landerig verstand bevallig
aan boord springt atletisch meelift en focust
    al weer geen schaar van krabbenscheer, geen kreeftenpoot
    geen rafel en geen moeilijk hoekje te bekennen
op warme beelden en geuren (kindertijd) het ademt
in een rustig tempo uit en in waardoor
er ergens diep in je een en ander aan
het schuiven gaat en als romige melk een stromen
langs je ranke wervelstaat beginnen kan
zo ken je de gedachten van slapende kinderen
herderinnenharten en late voorbijgangers
leg je rozen op stille plekken waar geliefden
rusten leg je je toe op blijdschap, vandaag loopt
het verstand niet achter feiten aan
en werkelijk alles mag je dragen en eten
als je met een schuin oog omkijkt ziet je geluchte
geheugen de tijd niet ook al was het gauw om
dit duurde lang hier

Leusink schrijft gebeurende poëzie, om een term van Ruben van Gogh onder het stof vandaan te halen. Ik weet alleen niet, of ik de term gebruik zoals hij dat deed. Ik bedoel ermee: ze schrijft iets op, schijnbaar terwijl het gebeurt. Het dichten over de gebeurtenis valt samen met de gebeurtenissen, waarover wordt gedicht.

In zekere zin verzet dit gedicht zich dan ook tegen analyse, tegen een "slimme" ontrafeling van klankeffecten (de a's die door het hele gedicht heen hun werk als a-klank doen, et cetera) en tegen een terloopse ontsluiering van de grafscène (waar al dat geschrijf bijna een beschermende hand omheen lijkt te leggen). Om over ander retorische geweld maar te zwijgen.

Piet Gerbrandy, de criticus die er behagen in schept om het woord "overbodig" te gebruiken, een woord dat hij dan weer gek genoeg niet weet te koppelen aan zijn eigen werk, en vooral niet aan zijn eigen kritieken, die kletslappen vol gymnasiumborrelpraat. Maar waar had ik het over? Oh ja. Dit gedicht hoef je niet zozeer te analyseren, je kunt het, regel voor regel, lezen. 

Het eerste gedicht (18): Erik Lindner

 De poëzie van Erik Lindner begreep ik niet. Dat gaf mij, toen ik jonger was, een lelijke bespreking in de pen. Gelukkig worden lelijke recensies altijd onthouden in het voordeel van de dichter, dus in wezen sleep ik dat stuk al jaren, als een loden, aan een rammelende ketting vastgemaakte recensiebal achter me aan.

Het lot van de poëziebeschouwer is niet benijdenswaardig.  

Nu begrijp ik het werk van Lindner nog niet altijd, maar ik ben er inmiddels achtergekomen dat zijn werk niet zozeer begrepen hoeft te worden. Je moet het gewoon lezen. Ondergaan, zou ik bijna zeggen. Toen ik dat eenmaal besefte, had ik de sleutel tot, nee, niet tot begrip, maar wel tot een meer dan aangename lectuur gevonden.

Kan iemand dan de ketting waarmee die recensiebal vastzit eens los zagen?

Het eerste gedicht uit Lindners nieuwe bundel Terrein is titelloos en gaat zo:

Bomen buigen weg van de kust
voor het huis schuift een steiger

de rechte gevel en rechte steiger
zijn bomen die naar je wuiven

het huis vanuit een rijdende tram
helt in de wind die van zee komt

je buigt je hoofd onder de steiger
kijkt naar buiten als je thuis bent.

Het eerste gedicht (17): Mark Boog

 Vandaag in deze rubriek het eerste gedicht uit de nieuwe bundel van Mark Boog: Er moet sprake zijn van een misverstand. De bundel werd wisselend ontvangen, van juichend (door dwaallicht Piet Gerbrandy) tot niet zo juichend, zeg maar negatief ("Maar wie vóór in de bundel begint zal zich verbazen over onduidelijke beelden en de vele regels die indrukwekkend klinken zonder dit waar te maken.") door Peter Swanborn.

Mij, schaap

Mij, schaap, overkomt niets dan wat de herder wil,
wat het gras wil, de lucht,
wat de dam en de groene overkant.

En ik tors mijn wol mee of het verlies van wol,
en ik kijk vol overgave uit mijn
vochtige ogen. Ik ben gelukkig met wat ik heb.

De tijd verstrijkt als gras, door mij,
en elk verzet is hol. De bomen ruisen zinneloos.

Het eerste gedicht (16): Daniël Dee

Vandaag in deze rubriek het eerste gedicht uit de bundel Monsterproof van Daniël Dee. Helaas raakt de regelval in de war als ik het gedicht hieronder overtyp, daarom voeg ik het zoals het hoort bij, in pdf.

De namen van de grote drinkers ben ik vergeten // Duiven pikken de hersenen uit mijn hoofd, slierten kronkelende roze wormen. / Aas dat bungelt voor de neus als het geluk, ongrijpbaar. // Duiven pikken de hersenen uit mijn hoofd. / Door mijn schedeldak, dwars door die massieve beenderenrots, hun snavels onvermoeibare / pikhouwelen. // Deze woorden zijn mijn lichaam, een uitgemergeld veeg lijf dat wankelt, ternauwernood. // Duiven pikken de hersenen uit mijn hoofd, smaakvol als een olijftakje. / Ze brengen vrede in mijn brein. // En nu ga ik iets geniaals schrijven.

Het eerste gedicht (15): K. Michel

 Vandaag in deze reeks het eerste gedicht uit de nieuwe bundel van K. Michel, Bij eb is je eiland groter. 

Ik wil echter beginnen met een bekentenis. Bijna nooit heeft een bundel zoveel indruk op me gemaakt als Ja! Naakt als de stenen, het debuut van Michel uit 1989. 

Voor die bundel kreeg hij, zeer ten onrechte, niet de C. Buddingh'-prijs 1990. Die ging naar Tonnus Oosterhoff; geen slechte winnaar, geen Michel. Mede-genomineerden waren Maria van Daalen, Esther Jansma en Nachoem M. Wijnberg; er zullen jaren zijn geweest dat de jury het minder moeilijk heeft gehad. 

Het debuut van K. Michel markeert, samen met de eerstelingen van Arjen Duinker en Elma van Haren, en in mindere mate die van Tonnus Oosterhoff en Nachoem Wijnberg, het begin van de hedendaagse poëzie. Na het seizoen 1988/1989 werd de Nederlandse poëzie, die was verzand in een verkeerd begrepen opvatting van het woord "hermetisch" afgestoft en tot blinken gebracht. 

Als er al zoiets als een "maximale" revolutie is geweest, dan in de debuten van genoemde dichters, van wie alleen Michel "officieel"  een Maximaal was. Na zijn debuut schoof Michel meer en meer richting het bedachtzamere. De schwung uit het debuut leek er een beetje uit; Michel werd de dichter van nu en dan een geweldig gedicht; de klap die het debuut was heeft hij (en ik ben natuurlijk de eerste om te zeggen dat ik geen gelijk heb) niet meer kunnen uitdelen.

Hij werd ook redacteur van Raster, het blad met veel aandacht voor wat literatuur zou moeten zijn, en een heleboel Reints-achtige gewoonheid, die ook in de titel van de nieuwe bundel meeklinkt. 

Raster, dat was op den duur toch vooral: aandacht voor een kruiwagen die langzaam de berg afrolt. Dat werk. Themanummers over 'de theelepel in het licht van het modernisme'. Artikelen van Anthony Mertens en Yves van Kempen. Babyboomgeschrijf in een modern jasje, maar wel Made in China. Uiteraard kreeg Michel nu wel prijzen. Maar ik begeef me buiten de oevers van deze rubriek. 

Het gedicht waarmee Michel zijn bundel opent: 

Worstelen met de plooien van de tent

Geen sardine, geen korenaren,
om het einde te vieren van de winter
hadden we eerder die avond
een haring begraven.
Maar de lucht kraakte nog
en er lag sneeuw in de schaduwpartijen.
Bont gezelschap, groot inloopfeest
lampionnen, maskers
en een optocht met een staart die groeide.
Een draak van een verhaal.
Toen de muziek ophield
waren wij de enigen zonder stoel.
We liepen naar buiten de nacht in
om een & in de sneeuw te pissen.
Ergens hoog links boven ons
trokken ganzen luid gakkend over.
En de sterren waren schelpjes
op de rug van een enorme droomslome walvis.

    DIE EVEN VOOR JE WAKKER SCHRIKT IS INGEZAKT  

Het eerste gedicht (14): Frederik Lucien de Laere

 Deze keer het eerste gedicht uit de bundel Secuur van Frederik Lucien de Laere; helemaal vers, want de bundel is op 6 mei verschenen. Zie dit bericht voor een filmimpressie van de presentatie. De Laere publiceerde eerder de bundels Paniek in het circus en De martelgang. Hij is frontman van dichtersgroep Het Venijnig Gebroed.

Hoorn 

De balts in de pas, lonkend
naar de fonkelende ogen
van het schichtig wijfje,
met een gewei wijds
vertakkend zich
tot bronstig netwerk.

Het hoofdschuddend pronken
met de uitstekende conditie
treft doel: een haard, een harem
clustert zich rond hem, hij
die het gevaar verkent.

Hij die op den duur status
koppelt aan grotesk, zijn toorn
laat varen en zijn macht
aan de hoorns hangt,
spijts het overgrote ego.

Het eerste gedicht (14): Pim te Bokkel

Vandaag in Het Eerste Gedicht 'Web' van Pim te Bokkel, afkomstig uit zijn tweede bundel: de dingen de dingen de dans en de dingen, onlangs verschenen bij Nieuw Amsterdam. "de dingen de dingen de dans en de dingen is een vrolijke bundel met een serieuze ondertoon die de lezer in zijn kern weet te raken, en hem voorgoed zal veranderen in de manier waarop hij naar de dingen kijkt."

Web

Aan de rand van het weefsel
tussen de blauwmetalen spijlen van het balkon
groter dan de dauwdruppels

terwijl de ochtendzon
door een conifeer de glasvezelkabels
verlicht

de wielwebspin
onbewust van wat hem waarneemt
maar gehaast
als ik een kruimel in het kruispunt
van zijn vangnet hang

zo stelt hij mijn gebaar vast als ruis
en werkt het zijn web uit

alsof-ie niets bedingt
herstelt hij het netwerk en wacht in de schaduw
de dag af