Publieksvraag

Paul van Ostaijen of Paul van Ostayen?

In heel veel vooroorlogse publicaties is de naam van Paul van Ostaijen als Paul van Ostayen gespeld, zoals bijvoorbeeld hier:

'Voor Vlaanderen moeten wij er nog aan toevoegen: het dienend karakter der jongste dichtkunst in de strijd om een eigen volksbestaan. Al deze karakteristieken zijn te releveren in het werk van de Zuidnederlandse jongste generatie. Wij vinden ze voor het eerst aanwezig in Music-Hall en Het Sienjaal van Paul van Ostayen en vinden ze ook, alhoewel minder praegnant, in het bundeltje van Willem van den Aker Wijding).'

in: Wies Moens, 'Het Nieuwe Gedicht in de Nederlanden', Boekzaal der Geheele Wereld, Jaargang 1, Het Nederlandsche Boekhuis, Tilburg-Rotterdam-Weltevreden (Batavia)-Brussel-Antwerpen, 1925; dit boek is gratis als pdf-bestand te downloaden op dbnl.org

Paul Van Ostaijen wordt overigens meerdere keren in dit zeer omvangrijke boekwerk (408 blz) vermeld, maar steeds als 'Van Ostayen' - waarmee de misvatting dat hij bij leven onbekend geweest zou zijn, voor de zoveelste maal ontkracht wordt. Maar dit terzijde.

Want de vraag is: wie kan verklaren waarom die y/ij-wijziging geschied is?  

Comments

[Geplaatst door: Bert Bevers]

Voor wat het waard is, Bart: in de enige ledenlijst van de Vereniging van Vlaamse Letterkundigen waarin hij vermeld staat (die van 1926) heet hij in elk geval Paul van Ostayen!

[Geplaatst door: Adriaan Krabbendam]

https://www.facebook.com/decontrabas/posts/330634910322630?notif_t=share_reply

[Geplaatst door: Chrétien Breukers]

Deze link kan niet iedereen bekijken.

Ik haal de twee interessantste reacties even naar voren:

1. "Paul van Ostaijen is de enige juiste schrijfwijze. Wies Moens moet zich vergist hebben, en de naam in zijn boek consequent op dezelfde maar verkeerde manier hebben gespeld - waaruit je zou kunnen concluderen dat Paul van Ostaijen bij leven wel bekend was, maar nu ook weer niet zo bekend dat z'n naam altijd juist werd geschreven."

2. "Er stond uiteraard wel een i op het toetsenbord maar ij werd aanzien als lange ij en niet als i en j (twee afzonderlijke letters) dus zocht iedereen naar lange ij op het klavier wat uiteraard niet bestond als letter en dus gebruikte men de letter y."

[Geplaatst door: Hilde Nijs, Beeldend Kunstenaar]

Volgens mij werd vroeger ij aanzien als één letter en niet als de letters i en j (twee afzonderlijke letters), dus in die tijd zocht iedereen op de schrijfmachine naar een lange ij die uiteraard niet bestond als letter en dus gebruikte men in de plaats de letter y in plaats van een i en een j zoals nu gebruikelijk.
Hilde Nijs
Beeldend unstenaar

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Verklaring 1 houdt geen steek - bij het zoeken naar Paul van Ostaijen in de Historische Krantenbak van de Koninklijke Bibliotheek Den Haag zie ik in vooroorlogse (Nederlandse) krantenberichten bijna alleen maar de y-variant staan. Het ligt dus niet allen aan Wies Moens.

En verklaring 2. Tsja - weet niet. Dat zou dus betekenen dat kort voor, in , of kort na de 2de wereldoorlog zowel in België als in Nederland typemachines van nieuwe toetsenborden mét het teken 'ij' werden voorzien? Vrij onwaarschijnlijk - en nog onwaarschijnlijker omdat de toetsenborden in Nederland en België van elkaar verschillen (in Belgie zijn Franse toetsenborden gangbaar - althans, bij computers.

[Geplaatst door: Frank Goes]

Ik heb hier een facsimile van Huldegedicht aan Singer.
De dichter ondertekent met P van ostayen

Je komt wel vaker in zijn handschrift dit soort ij tegen, maar dan zonder puntjes erop.

Ik vraag me af de schrijver het zelf een belangrijk punt zou gevonden hebben .

[Geplaatst door: Jürgen Smit]

Het lijkt lastig om een chronologisch kantelpunt aan te wijzen, aangezien ij, ÿ en Y door elkaar heen gebruikt werden.
Opmerkelijk vond ik dan wel weer dat op zijn eerste graf te Anthee (1928) van Ostayen staat en op zijn graf te Antwerpen van Ostaijen (in ieder geval vanaf de tweede herbegrafenis in 1952)

[Geplaatst door: sander]

Ben geen taalkundige, maar weet wel dat eind 19e / begin 20 de y en ij vaak inwisselbaar gebruikt werden. Van Deyssel en Van Deijssel zijn bv een en dezelfde in de kranten en bladen etc

sander www.rond1900.nl

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Misschien dat zijn geboorteakte uitkomst kan bieden - de naamsvariant die daarop staat zou de enige juiste versie moeten zijn.

Weet iemand of de geboorteaktes in Belgïe net als in Nederland 100 jaar na de geboorte openbaar worden gemaakt?

[Geplaatst door: Cees van Raak]

Ook ik heb een facsimile van een handschrift van Van Ostaijen. Het heet: 'Zelfbiografie Paul van Ostayen'. Er staat bij dat het waarschijnlijk begin 1921 is geschreven.
Een afbeelding van de omslag van zijn eerste bundel 'Music Hall' (1916) spelt de naam ook als Paul van Ostayen. Idem voorkant tweede bundel 'Het sienjaal'.
Maar de omslagen van de bundels 'Bezette stad'(1921) en 'De trust der Vaderlandsdliefde' (1925) tonen de naam Paul van Ostaijen.

[Geplaatst door: Cees van Raak]

Nog meer. Eind 1926 vroeg Van Ostaijen een nieuw paspoort aan. Ook dat is, zoals het voorafgaande, afgedrukt in de handleiding bij de tentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum, 19 december 1970 - 24 januari 1971.
Naam: Van Ostayen, en zijn 'handteekening': PvanOstayen

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Het wordt steeds mysterieuzer (of moet ik zeggen: mijsterieuzer?). Wat in deze óók zo vreemd is, is dat in 'Waar ligt Poot? Over de dood en laatste rustplaats van Nederlandse schrijvers' (De Prom, 1997) niets over de y/ij-kwestie wordt vermeldt.

Terwijl daar toch aardig wat ruimte wordt gespendeerd aan een veel futielere kwestie: de correcte spelling van de voornamen van A.C.W. Staring (1767-1840).

[Geplaatst door: Marleen de Crée]

Wij hebben een origineel cahier van Paul van Ostaijen "Het Bordeel van Ika Loch" uitgegeven in 1926 door 'DE DRIEHOEK'in Antwerpen en opgedragen aan de dichter Rik Brunclair. Op het kaft staat PAUL VAN OSTAIJEN en in de opdracht signeert hij Paul van Ostayen.
In de gedrukte tekst zelf komt er een woord voor met 'y',namelijk 'systematiek'. Dus keuze in overvloed.

[Geplaatst door: Marleen de Crée]

Sorry, in vorige reactie sloop er een typefoutje in. Wel belangrijk!
Rik moest Fik zijn, Antwerps voor Victor!

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Victor Brunclair, natuurlijk - ook weer een dichter wien naam blijft opduiken!

Misschien is het antwoord in dit werk te vinden: Verzameld werk. Paul van Ostaijen. Verantwoording en verzorging van de tekst Gerrit Borgers (1917-1987)], De Sikkel, Antwerpen, [1952]-1956

Heeft iemand dat toevallig in huis?

[Geplaatst door: Jurgen Eissink]

Zie van Gerrit Borgers via DBNL diens 'Paul van Ostaijen. Een documentatie'. Borgers gebruikt consequent 'ij', maar blijkens zijn stuk gebruiken tijdgenoten en Paul van O. zelf zowel 'ij' als 'y'. Op pagina 466 een citaat van Frans Coenen, die liever spreekt van 'Paul van Ostajen'.

[Geplaatst door: Cees van Raak]

Twee conclusies:
1. Tijdens zijn leven: zowel Van Ostayen als Van Ostaijen. Waarom is gissen.
2. Na zijn dood: consequent Van Ostaijen (althans dat blijkt uit de negen secondaire werken die ik bezit).
En dat citaat van Coenen lijkt me een aberratie.

[Geplaatst door: Frank Goes]

Haha zeer interessant toch al die opmerkingen.
In de 'Kroniek van Paul van Ostaijen 1896-1926' samengesteld door Gerrit Borgers staat heel wat stof tot nadenken over de schrijfwijze met y of met ij.
Op pagina 8 van dit boek maakt de onderwijzer van het eerste leerjaar aan het Sint-Norbertus Gesticht (sic) het wel helemaal bont als hij op de erekaart in 1903 de naam spelt als 'Van Ostaeyen'.
Zou de zevenjarige Paul het gemerkt hebben ?
Zijn erekaart spreekt in elk geval van 'Goed Gedrag en Vlijt'.

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Om de verwarring te vergroten: de Koninklijke Bibliotheek (Den Haag) bericht dit over hem:

Naam: Van Ostaijen, Paul
Volledige naam: Van Ostaijen, Paul Leopold André
Naamsvariant: Van Ostaijen, Leopoldus Andreus

Niets over de y-variant; terwijl in de catalogus toch bij een aantal boeken van hem wel de y-variant vermeld staat.

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Inmiddels de vraag voorgelegd aan het Paul van Ostaijen Genootschap: http://www.paulvanostaijen.be/

[Geplaatst door: Rinus Voeten]

De familienaam "Van Ostaijen" is afkomstig van "Ostaije" of Ostaai gelegen in de gemeente Zundert in Noord-Brabant (vlak bij het vroegere buitenverblijf van Henriëtte Roland Holst). Een topografische kaart uit omstreeks 1870 is hier te vinden: http://www.thuisinbrabant.nl/object/brabant-collectie/704651. Of er wel of niet puntjes op de ij of y horen te staan, weet ik niet. In "Paul van Ostaijen: Een Documentatie" wordt als oudste voorvader genoemd Jan Corneliszn van Ostaeijen, zoon van Cornelius Lambrechts van Ostaeijen en Christina Petri Kerstens. Deze Zundertse familie is tot begin 1600 terug te vinden in de DTB-boeken van Zundert in het Regionaal Archief West-Brabant. De naam Van Ostaijen of varianten daarvan komt daar 221 keer voor (vóór 1811); de vroegste vermelding betreft de begrafenis van Maria Paulus van Ostaijen in 1613.

[Geplaatst door: Jurgen Eissink]

Dat is informatie om bijna stil van te worden.

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Op www.genlias.nl komt de ij-variant honderden keren voor; de y-versie traceer ik slechts driemaal. Wat me op iets anders brengt, dat samenhangt met deze kwestie. Wanneer werd de standaard spelling ingevoerd? Dat moet ergens in de 19de eeuw geweest zijn, toch?

[Geplaatst door: Gert de Jager]

Ik vraag me of de codificatie van de spelling erg belangrijk is wanneer het gaat om eigennamen. Veel relevanter lijkt me de neiging tot Droogse precisie in een tijd dat akten met de hand werden geschreven en Frans de ambtelijke taal was - een taal die de tweeklanken van het Nederlands niet kent.

In de kroniek die Frank Goes al noemt staat een afbeelding van Van Ostaijens laatste paspoort, uitgegeven in een stad die dan nog steeds Anvers wordt genoemd. De ambtelijke hand heeft er Van Ostaijen van gemaakt - geen y, maar een ij, maar wel een ij zonder puntjes. Zo ondertekent de paspoorthouder ook. Het zou zo maar eens kunnen dat het verschil tussen ij en y pas echt ging spelen toen akten werden getypt.

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Als je werkt aan encyclopedie is het niet vreemd dat je je afvraagt wat de juiste spelling van een naam is en welke naamsvarianten er zijn.

Daarnaast kan ik me niet zo een-twee-drie een andere dichter voor de geest halen wiens naam tot zeker tien jaar na zijn dood meestal met een y wordt weergegeven en pas daarna hoofdzakelijk met ij. Juist dát gegeven maakt het zo raadselachtig.

[Geplaatst door: Rinus Voeten]

De spelling van familienamen is in België vastgelegd in 1795 en in Nederland in 1811.
Zie bijvoorbeeld http://www.naamkunde.net/?page_id=164.
Maar ook na die tijd zullen mensen in geschriften verschillende spellingvariaties van een naam hebben gehanteerd, zeker bij ij of y of i of j en ook bij a, of aa, of ae. Al die varianten kom je wel tegen in de naam van Paul van Ostaijen, ook tijdens zijn leven.

[Geplaatst door: Rinus Voeten]

Ik neem aan dat de officiële naam Paul van Ostaijen is, maar ik heb niet in de burgerlijke stand van Antwerpen gekeken. Op zijn graf in Anthée staat: HIER RUST DE DICHTER VAN HET EERSTE BOEK VAN SCHMOLL PAUL VAN OSTAYEN.
Maar in 1952 is de dichter herbegraven op de erebegraafplaats van het Schoonselhof bij Antwerpen. Op dat graf staat: DICHTER PAUL VAN OSTAIJEN.

Zie foto's in Kroniek van Paul van Ostaijen (1975), door Gerrit Borgers.

Ik geloof niet dat de dichter zich ooit druk maakte over de puntjes op zijn ij.

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Dank! Dit is nu nog eens een constructieve en leerzame bijdrage!

Waarin dit: 'In Nederland was intussen in 1804 de spelling Siegenbeek ingevoerd, waarmee de spelling van het Nederlands voor het eerst officieel werd vastgelegd' weer een andere vraag oproept: wanneer werd de officiële spelling van het Nederlands in België vastgelegd?

[Geplaatst door: Rinus Voeten]

België bestaat pas sinds 1830. De eerste officiële Belgische spelling van het Nederlands (Vlaams) dateert van 1841: de Willems-spelling. Daar zou het verschil tussen ij en y wel eens vandaan kunnen komen. Belgen gebruikten y waar Nederlanders ij gebruikten.
Maar in 1841 lagen de familienamen al vast. De Willems-spelling kan dus geen invloed gehad hebben op familienamen. De Siegenbeek-spelling had grote invloed op de spelling van Nederlandse familienamen, maar kwam te laat voor de Vlaamse familienamen.

De Vlaamse spellingwijze maakt wel inzichtelijk waarom Vlamingen (inclusief de dichter zelf) Van Ostayen zouden schrijven, zelfs als het officieel Van Ostaijen zou zijn. Als het klopt dat Van Ostaijen de officiële naam is, dan zie je hierin de Nederlandse afkomst van de dichter.

Overigens, de 17e-eeuwse Zundertse voorouders van Paul van Ostaijen (die ook tot mijn voorouders lijken te behoren) kwam ik tegen onder de naam Lambrechts of Lambregts.

[Geplaatst door: Matthijs de Ridder]

Het is Paul van Ostaijen. Kleine v, lange ij. Zo heeft Van Ostaijen (hier grote V wegens geen voornaam) zijn naam altijd geschreven. Het wordt vaak fout gespeld omdat tussenvoegsels in Vlaanderen meestal met een hoofdletter worden geschreven, maar bij Paul van Ostaijen dus niet. Zijn vader was dan ook een Nederlander.

Namens het Paul van Ostaijen Genootschap,

[Geplaatst door: Cees van Raak]

Dit is volgens mij onjuist. En nu herhaal ik me: kijk naar de handschriften van Van Ostaijen himself zoals de titel 'Zelfbiografie Paul van Ostayen' en zijn naam en handtekening in zijn nieuwe paspoort van 1926: 'Ostayen'.
Te zien en te lezen in de handleiding bij de tentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum, 19 december 1970 - 24 januari 1971.

[Geplaatst door: Paul M]

De ij/y-kwestie in namen stopt niet in het midden van de twintigste eeuw. Enkele decennia geleden ontdekte ik dat de Postbank bijna consequent de ij door de y verving EN ANDERSOM, grappig. Doet de ING dat ook nog?

[Geplaatst door: Jan Buijsse]

In de inleiding tot de catalogus bij de grote PvO-tentoonstelling in het AMVC in 1996 schrijven de inrichter Buelens en Wildemeersch over de spelling van de naam: "'Prière d'imprimer: van Ostaijen (de v en de ij staan in dit citaat gecursiveerd). - Le grand V et le Y sont absolument belges (ook dit woord gecursiveerd)', schreef hij ooit aan de redacteur vaneen blad. Die wens is ook hier (in de catalogus dus) gerespecteerd."
In 1916 staat wel Ostayen boven zijn eigen briefpapier. Op de rouwkaart voor PvO schrijft de familie wel weer met een y. Van alles door elkaar dus, zoals ook mijn naam met y en ij voorkomt, door leden van de familie van oudsher op verschillende wijze gespeld. Allerlei uitgaven tijdens PvO's leven gebruiken de spellingen door elkaar. Zelfs een beroep op een geboortekaart geeft geen uitsluitsel om de doodeenvoudige reden dat er geen eenheid en voorschrift was. Op voor- en naoorlogse schrijfmachines kwam in Nederland de ij wel als toets voor, meestal rechts van de L.

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Duidelijk (waarbij ik het in deze niet over de 'v' of 'V' in de 'van' bij Belgische achternamen heb - die problematiek is weer een heel ander verhaal (en breder dan enkel Van Ostaijen).

Blijft de vraag wanneer (en eventueel door wie) en waarom besloten is om ergens na zijn dood en kennelijk tegen zijn wil de achternaam met de 'ij'-variant weer te geven.

[Geplaatst door: max]

Dit ij/y-spel gebeurt nog steeds: mijn vriendin heet Van der Heyden, maar haar paspoort vermeldt van der Heijden. Onlangs zijn ook de paspoortnamen van haar ouders veranderd. Volstrekt onduidelijk waarom.

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Max, heb je ook een achternaam? Reacties zonder achternaam worden verwijderd.

[Geplaatst door: Aart Waterman]

Pim Fortuijn was bij leven behoorlijk bekend, maar is er toch in geslaagd bijna iedereen te doen geloven dat hij Fortuyn heette - dat vond hij chiquer, lijkt het.

[Geplaatst door: Rinus Voeten]

Bart FM Droog vroeg: "Blijft de vraag wanneer (en eventueel door wie) en waarom besloten is om ergens na zijn dood en kennelijk tegen zijn wil de achternaam met de 'ij'-variant weer te geven."

Die 'ij'-variant komt van de familienaam van Paul's vader.
De vader en de grootvader van Paul van Ostaijen zijn te vinden in de Burgerlijke Stand van Steenbergen, tegenwoordig deel van de gemeente Bergen op Zoom. De geboorteakten zijn online in te zien bij Historisch Centrum Het Markiezenhof, www.markiezenhof.nl:

vader: Hendrik Pieter van Ostaijen, geb. in Steenbergen op 17-05-1852 (BS Steenbergen, aktenummer 66)
grootvader: Pieter Floris Jakob van Ostaijen, geb. in Steenbergen op 15-08-1821 (BS Steenbergen, aktenr. 96).

De vader van Pieter Floris Jacob staat aangegeven als Willem van Ostaijen en de moeder als Petronilla van der Buijten. Maar in de periode 1811-1834, dus in de beginjaren na het vastleggen van de familienamen komen ook zes geboorteaktes voor waarin de vader staat aangegeven als Willem van Ostayen of als Wilhelmus Giljam van Ostayen en de moeder als Petronilla van der Buyten. Dat gaat dus om de geboorte van een broer en zussen van Pieter Floris Jakob.

De overgrootvader Willem is in Steenbergen geboren en aldaar gedoopt op 3-12-1782 (RK doopboek 1773-1794). Op de akte staat de vader vermeld als Cornelis van Ostae ex Zundert. Om de geschiedenis verder te vervolgen moet je dus naar Zundert, in Regionaal Archief West-Brabant (kan tot begin 1600, maar zonder stabiele familienaam). Onder Zundert valt het gehucht Ostaije (komt natuurlijk ook in meerdere spellingvarianten voor) waar de uiteindelijke familienaam aan ontleend zal zijn.
Natuurlijk zal de geboorteakte van Paul van Ostaijen ook in te zien zijn, maar dan moet je naar Antwerpen reizen; ik heb geen digitale toegang tot Antwerpen kunnen vinden.

De y-variant die in de 20e eeuw nog voorkomt zal te maken hebben met Vlaamse voorkeur voor y boven ij. Voor een Nederlander kan y er gewichtig uitzien, voor een Vlaming zal het heel gewoon zijn. (Ik ben geen Vlaming maar het heeft niks gescheeld.)

[Geplaatst door: Bart FM Droog, dienstdoend redacteur]

Beste Rinus,

Dank voor je uitgebreide onderzoek, maar het is geen antwoord op m'n vraag. Om die te verhelderen moet ik even in de tijd springen naar Gerard Reve. Geboren als Gerard (Kornelis) van het Reve. Na '73 hanteerde hij als auteursnaam 'Gerard Reve' - en ook na zijn dood respecteert men die keuze.

Bij Van Ostaijen, die zich volgens eerdere reacties liever 'Van Ostayen' noemde, koos 'men' jaren ná zijn dood en masse voor de officiële variant. Dus de vraag blijft: wie waren die 'men' en waarom deed men dat?

[Geplaatst door: Rinus Voeten]

Zo had ik het inderdaad niet begrepen. Je veronderstelt dus dat Paul van Ostaijen bewust koos voor Paul van Ostayen als auteursnaam, terwijl zijn officiële naam Paul van Ostaijen is, zijnde de achternaam van in ieder geval zijn vader en grootvader. Die veronderstelling lijkt me niet juist; de vergelijking met Reve lijkt me ook niet op te gaan. Ik ben geen fan van Reve, maar wel van Van Ostaijen; het zou me teleurstellen als Van Ostaijen zich met zulke spellingkwesties had bezig gehouden.
Er zijn documenten te vinden in de boeken van Gerrit Borgers waarin de naam gespeld is als Paul van Ostayen; daarbij zelfs een paspoort. De spelling van een naam op een paspoort lijkt me echter eerder aan een ambtenaar dan aan de dichter zelf toe te schrijven. De vraag is: Hoe staat de auteursnaam op publicaties die tijdens het leven van de dichter zijn verschenen, dus vóór 1928? Ik kan er volgende week eventueel een paar checken die aanwezig zijn in een bibliotheek waar ik toch moet zijn om geen boetes op te lopen.

Er zijn overigens ook latere publicaties waarin de de y-variant is gebruikt; bijvoorbeeld “Bezette stad” zoals in 1973 uitgegeven bij Bakker. Misschien omdat in de Antwerpse uitgave van 1921 van Bezette Stad ook die y-variant is gebruikt. Maar in 1918 publiceerde diezelfde Antwerpse uitgever “Het Sienjaal” in 225 genummerde exemplaren, en volgens de bibliotheekcatalogus staat de auteursnaam daar juist weer in de ij-variant. Ook bij "Music-Hall verzen", uitgegeven in 1916. Beide kan ik volgende week controleren.

In het gebruik lopen die varianten, denk ik, door elkaar heen, zowel toen als nu ook nog. Hoe spellen we de naam van Dirk die ik deze week op televisie geen doelpunt zag maken? Kuyt? Kuijt? Kuit?

[Geplaatst door: Gert de Jager]

In druk is het tot 1925 een y, daarna een ij. Dat geldt ook voor Avontuur, het tijdschrift dat hij zelf uitgaf. 'Men' heeft na Van Ostaijens dood zijn eigen voorkeur geëerbiedigd - een voorkeur die inging tegen wat in Vlaanderen gebruikelijk was en dus echt zijn eigen voorkeur geweest moet zijn.

Zie de al eerder genoemde kroniek die vele afbeeldingen bevat van handschriften, tijdschriftnummers en eerste drukken.

[Geplaatst door: Jan Buijsse]

Nee, die voorkeur had den Pol niet steeds. Borgers heeft in zijn VO-onderzoek de familiegegevens (Steenbergen etc.) ook bestudeerd. Borgers was de eerste die uitgebreid Van Ostaijen bestudeerde: de uitgave van het Verzameld Werk vanaf 1952 en Een documentatie in 1971. Daarmee gaf hij als eerste een zo volledig mogelijk beeld van het leven van VO. Hij hanteerde consequent de schrijfwijze met IJ en zette daarmee een standaard. Vanaf toen kwam VO ook meer in de belangstelling, iedereen verwees naar het VW met navolging van de IJ-spelling. M.i. is het Borgers die de Ij-spelling heeft geijkt. Ook Paul Hadermann, een Vlaming die twee lijvige studies over de poëzie van PvO schreef, gebruikte deze naamvariant. Daarna is iedereen deze schrijfwijze gaan gebruiken.

[Geplaatst door: Gert de Jager]

Borgers is geboren in 1917. Ik denk niet dat hij als achtjarige verantwoordelijk was voor de spelling van Van Ostaijens naam in Avontuur en op de kaften van Het bordeel van Ika Loch en Vogelvrij. Het opvallende is juist dat in de laatste drie jaar van Van Ostaijens leven in druk consequent de ij gebruikt werd - tegen de Vlaamse traditie in. De veronderstelling dat hij daar zelf de hand gehad heeft, vind ik aannemelijker dan een andere.

Maar misschien is in de kroniek, die Van Ostaijens leven van dag tot dag volgt en voorzien is van tachtig pagina's illustraties, het materiaal op een onnavolgbare wijze gemanipuleerd. Eén tegenvoorbeeld zou wat dat betreft volstaan.

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Zojuist een pdf van de originele versie van 'Bezette stad' (1921)ontdekt: http://www.gutenberg.org/files/31978/31978-pdf.pdf

Daarin zie je zowel 'Van Ostaijen' (omslag, copyrightvermelding) als 'Van Ostayen'.

[Geplaatst door: Gert de Jager]

Ja, klopt. In 1921 liep dat nog door elkaar. In de laatste drie jaar kom ik de 'y' niet meer tegen, niet in druk althans. Blijkbaar had Van Ostaijen een ferm besluit genomen.

[Geplaatst door: Bart FM Droog]

Dan lijkt het me dat we eruit zijn. Het was met een ij, toen tijdelijk met y en daarna tot aan doemsdag weer met een ij.

Dank allen voor jullie bijdragen aan deze y/ij-queeste.

[Geplaatst door: Gert de Jager]

Al met al is de ij/y-kwestie interessanter dan je/ik op het eerste gezicht zou denken. Van Ostaijen, van Nederlandse afkomst, leert zijn naam schrijven in het Belgische onderwijssysteem. De Nederlandse ij wordt in België automatisch een y. Een scholier internaliseert, als het goed is, wat hem op jonge leeftijd wordt aangeleerd.

De scholier ontwikkelt zich tot fanatiek flamingant en heeft dan weinig reden om zich te onderscheiden van zijn mede-Vlamingen – integendeel zelfs. De y blijft een y. Tegelijkertijd ontwikkelt de scholier zich tot een dichter die als geen ander de typografie inzet als poëtisch middel.

Tegen het eind van zijn leven neemt Van Ostaijen afstand van Vlaams particularisme. Het tijdschrift waarin hij aan de lopende band publiceerde, heette Vlaamsche arbeid; samen met Burssens en Du Perron richt hij zelf een tijdschrift op: Avontuur. In dat tijdschrift, en in de boeken die vanaf 1925 verschijnen, staat hij vermeld als Paul van Ostaijen.

Van Ostaijen bemoeide zich intensief met de vormgeving van zijn boeken. Hij hield een uitgave van De trust der vaderlandsliefde tegen omdat hij het lettercorps te klein vond. Dat hij als Paul van Ostaijen staat vermeld op kaften en in inhoudsopgaves moet zijn eigen keuze zijn geweest. Het automatisme van Vlaamse drukkers zou tot iets anders hebben geleid.

Tegelijkertijd blijft Paul van Ostaijen de scholier die een schrijfwijze heeft geïnternaliseerd. Wanneer hij, zoals Marleen de Crée hiervoor al aangaf, een exemplaar van Het bordeel van Ika Loch signeert, gehoorzaamt ook hij een automatisme. Van Ostaijen is weer heel even Van Ostayen.

Het neemt niet weg dat op de kaft wel degelijk Paul van Ostaijen staat en dat alles erop wijst dat het berust op een beslissing van de auteur. Als Borgers, of welke ‘men’ dan ook, een rol heeft gespeeld bij de codificatie van de ij, dan is daarmee gehandeld in de geest van de auteur in zijn laatste levensjaren.

[Geplaatst door: Rinus Voeten]

Zojuist heb ik de drie dichtbundels kunnen inzien die Paul van Ostaijen tijdens zijn leven heeft gepubliceerd:
(1) Music-Hall. Verzen. Uitgegeven in 200 exemplaren (plus zes exemplaren op Japans papier) voor eigen rekening van de dichter door Gust Janssens, Antwerpen, 1916. De auteursnaam op de titelpagina is Paul van Ostayen (zie ook afbeelding in de Kroniek door Gerrit Borgers, p. 30.
(2) Het Sienjaal. Uitgave “Het Sienjaal” Antwerpen, 1918. Drukkerij der “Antwerpsche Courant”. Dit was een uitgave door zijn eigen uitgeverij in 200 exemplaren (plus 25 bijzondere exemplaren). Op de titelpagina staat de auteur vermeld als Paul van Ostaijen. Op het omslag, ontworpen door Floris Jespers, staat echter (handgeschreven, linoleumsnede) Paul van Ostayen. Dit omslag is door de dichter goedgekeurd, zoals Gerrit Borgers vermeldt in de Kroniek, p. 44. Daar staat ook een ontwerp afgebeeld dat door de dichter werd afgekeurd (met als auteursnaam P. van Ostayen). In de eerste aankondiging van de bundel op 17 juli 1918 door de drukkerij der Antwerpsche Courant staat de auteur vermeld als Paul van Ostaijen (Kroniek, p. 45).
(3) Bezette Stad. Uitgave van Het Sienjaal, Antwerpen, 1921. Vermeld wordt dat het boek bij ontstentenis van de dichter (hij was in Berlijn) is bezorgd door Oscar Jespers en René Victor. De auteursnaam is weer Paul van Ostayen. In afwijking van wat Bart Droog schreef naar aanleiding van de pdf; de naam “Paul van Ostaijen” staat er niet in. De pdf is van de herdruk uit 1973. Overigens geweldig om de oorspronkelijke uitgave gezien te hebben; mocht ik uiteraard niet meenemen.

Volgens Borgers zijn er tijdens het leven van de dichter nog drie boeken verschenen: De trust der vaderlandsliefde (De Driehoek, Antwerpen, 1925), Het bordeel v an Ika Loch (De Driehoek, Antwerpen, 1926) en Vogelvrij (De Sikkel, Antwerpen, 1927 en 1928). In al deze gevallen is de auteursnaam gespeld als Paul van Ostaijen, zoals te zien in de afbeeldingen in de Kroniek, p. 100, 106, 128. Ook bij het eigen tijdschrift Avontuur, waarvan drie afleveringen zijn verschenen (1928-1929) is de officiële naam gebruikt, dus met ij. Op de facsimile-uitgave van “Diergaarde voor kinderen van nu” (Paul van Ostaijengenootschap, 1973) staat ook de officiële variant van de naam, zelfs in het handschrift van de dichter zelf.

De twee varianten van de naam worden tijdens het leven van de dichter door elkaar gebruikt en je kunt ook nog andere tegenkomen, bijv. Pol Van Ostayen en Pol Van Ostaaye (met hoofdletter V). De verklaring lijkt me simpelweg dat in het Antwerpse y gebruikelijker is dan ij. Borgers gebruikt beide varianten door elkaar heen in de titel van “Kroniek van Paul van Ostayen”: op de y staan puntjes.

De verklaring van Gert de Jager lijkt me juist: verklaart waarom de dichter zelf beide varianten gebruikte.

[Geplaatst door: Rinus Voeten]

Overigens (heeft niets met de naamkwestie te maken), Paul van Ostaijen hechtte wel aan correcte spelling. In een brief aan E. du Perron d.d. 27-10-27 verklaart hij zich "geen partijganger van de persoonlike vrijheid in de orthografie". Hij gebruikte de Kollewijn-spelling (1903) en schreef daarover in diezelfde brief: "die mijnheer Kollewijn stel ik me als een vervelende oude vent voor, alleen moet ik toegeven dat men zijn orthografie gebruiken kan."

Gerrit Borgers, Paul van Ostaijen: Een documentatie, deel 2, p. 880.