Over bloemlezingen (1908-2012)

De wekelijkse column van Bart FM Droog

In 2001 voorspelde Gerrit Komrij het eind van de thematische bloemlezingen: 'Al die verzamelbundels met gedichten over vogels, vissen of liefde, of zelfs over zulke onzin als de fiets of de moeder, je hebt er geen poëziekenners of bloemlezers meer voor nodig.' (1)

Links Komrij, kort na zijn visioen, 2002 (c) Bart FM Droog

Komrij wierp deze blik op de toekomst na de constatering dat heel veel thematische bloemlezers wel erg gemakzuchtig te werk gingen én vanwege deze technologische ontwikkeling: 'De thematische bloemlezing is op sterven na dood. Binnenkort zal de cd-rom of de DVD met alle Nederlandse gedichten er zijn. Met bijna alle toch zeker. Je krijgt met gemak de tekst van een paar miljoen gedichten op één schijfje. Wil je hondengedichten lezen? Je klikt een rijtje passende sleutelwoorden aan - hond, teef, woef, kwispelen - en in een mum van tijd heb je ze allemaal geplukt.'

Terug naar 2012. Sedert 2001 zijn er tientallen thematische bloemlezingen verschenen, zoals blijkt uit deze kleine keuze uit vlees- en fauna-anthologieën: Die felle... Gedichten over vossen (2005); Vlees is het mooiste (2007); Woef Tjielp Knor. De mooiste gedichten over dieren (2009); Altijdboe – de mooiste koeiengedichten (2002); Lyrisch over eten. De lekkerste gedichten uit de Nederlandse poëzie (2004); Hondstrouw. De mooiste hondengedichten (2010) en Poeslief. De mooiste poezengedichten (2010)

Nota bene: Een handvol veren (2009) en Ik ben een bijl (2009) behoren niet tot de thematische diergarven. Hoewel ze klinken als poeliers- en slagersbloemlezingen zijn het in feite boeken met enerzijds haiku's en senryu's en anderzijds favoriete gedichten van de samensteller - met misschien een enkel verdwaald diergedicht ertussen. Maar dit terzijde, want terug naar Komrij's visioen uit 2001.

Die alomvattende dvd of cd-rom die het orakel uit Portugal voorspelde is er niet gekomen. En zal ook nooit - legaal - gemaakt kunnen worden. Want je zit natuurlijk met de rechtenkwestie. Wie zo'n cd-rom (of site of e-book of whatever) wil maken heeft natuurlijk de toestemming van de dichters of hun rechthebbenden nodig. Tot zeventig jaar na de dood van de auteur.(2) Voor een afgemeten bloemlezing, zelfs voor een hele grote als De Dikke Komrij, De Vette Breukers of De Superieure Spiegel is dat een te overzien probleem. Meestal bestaan die werken uit gedichten die al enigszins bekend zijn en waarvan de makers of hun erven vrij makkelijk te achterhalen zijn.

Maar neem nu eens een oude bloemlezing, zoals Verzen van Noord- en Zuid-Nederlandsche Dichters. 1875-1908. Bijeengebracht door Pol de Mont, W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 1908 (Derde herziene en vermeerderde druk) [1e druk 1896]. Je zou verwachten dat je deze veilig zou kunnen herpubliceren, ervan uitgaande dat al het werk erin inmiddels rechtenvrij zou zijn. Maar nee. Deze bloemlezing bevat ook gedichten van:

Augusta Peaux (1859-1944)
Alfred Hegenscheidt (1866-1964)
Frans Bastiaanse (1868-1947)
Gerrit C. van 't Hoog (1869-1946?)
Edmond van Offel (1871-1959)
August Vermeylen (1872-1945)
Carel Scharten (1878-1950)
Joannes Reddingius (1873-1944)
Constant Eeckels (1879-1955)

En is dus eerst in 2035 compleet rechtenvrij (op de eerste januari, volgend op het zeventigjarig overlijdensjubileum van Alfred Hegenscheid). De erven opsporen van deze voor het merendeel in de vergetelheid geraakte dichters is een heidens karwei. Wat wel moet gebeuren, want anders kan je serieus in de problemen komen. Zo kunnen boze erven óf een torenhoge rekening sturen óf je naar het cachot laten zenden óf - in het ergste geval - een complete site offline doen gooien.

Nu doet het merkwaardige feit zich voor dat Verzen van Noord- en Zuid-Nederlandsche Dichters. 1875-1908 onlangs opnieuw is uitgebracht. Als pdf-bestand, op de site van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren. Ik vermoed dat de redactie aldaar in de veronderstelling verkeerde dat je zo'n oude bloemlezing probleemloos online kan zetten. Niet dus.

Nu hoop ik in deze dat de erven Peaux t/m Eeckels zich niet gaan roeren. En hoop ik ook dat specialisten zich gaan buigen over de vraag of voor het online herpubliceren van oude bloemlezingen wellicht een gaatje in de Auteurswet te vinden is. Want het is toch wel heel erg fijn dat zo'n oude bloemlezing voor iedereen ontsloten is.

1. In: Trou moet blycken. Of opnieuw In liefde Bloeyende. De Nederlandse poëzie van de twaalfde tot en met de eenentwintigste eeuw in honderd en enige gedichten, Gerrit Komrij, Bert Bakker, Amsterdam, 2001
2. Je kan natuurlijk zonder probleem de Alomvattende Poëzie cd-rom maken met louter gedichten van minimaal zeventig jaar dode dichters. Maar dat werk zal grotendeels gedateerd zijn, omdat taal en cultuur langzaam maar zeker veranderen. Ergo: niemand zit op een cd-rom vol demente poëmen te wachten.