Fagel over Fagel, en Fagel

Op zijn weblog publiceert Edwin Fagel een stuk dat ons weer even helemaal bij de les brengt, ongeveer net zoals de teksten van Marc Reugebrink dat doen. Fagels webtekst "gaat" ogenschijnlijk over de recensies die hij wijdde aan de twee bundels van Alexis de Roode; die twee recensies ontleedt hij, "ter lering en vermaak voor wie zich bezighoudt met het recenseren van poëzie" (Fagel formuleert nogal moeilijk, dat zal de leeftijd zijn). Maar in het echt gaat zijn ontleding over Fagel, Fagel en Fagel, en over de relatie van Fagel tot de gehele poëzie, die Erwin Fagel wel dankbaar mag zijn dat hij, Hij, zich met die poëzie (en het recenseren van poëzie) wil inlaten... Edwin is helemaal rijp voor een jurylidmaatschap, of voor een andere hoge positie in "het veld". Lees maar >>

Comments

[Geplaatst door: hanz mirck]

Tja, een recensent (of hij nou dichter is of niet) moet zich altijd afvragen wat het over hemzelf zegt wat hij van een bundel vindt. Als je je niet bewust bent van je persoonlijke kleuring kun je geen controleerbare stukken schrijven. En dat je zelf dicht wil dat nog niet zeggen dat je in staat bent alle andere poëzie goed te beoordelen (vaak juist niet), en recenseren vraagt meer wetenschappelijke achtergrond dan het schrijverschap. De literaire kritiek in Nederland is helaas van een bedroevend niveau. (Ik bedoel dit niet als een sneer naar Fagel maar meer als een constatering in het algemeen.)

[Geplaatst door: RHCdG]

"De literaire kritiek in Nederland is helaas van een bedroevend niveau."

Impliciete boodschap #1: ik ben op de hoogte van de literaire kritiek in het buitenland of uit het verleden;
Impliciete boodschap #2: daarop berust mijn wetenschappelijke achtergrond: ik beweer nooit zomaar wat;
Impliciete boodschap #3: ik ben dan ook bevoegd een oordeel over de kritiek hier te lande uit te spreken;
Impliciete boodschap #4: mijn eigen kritieken onttrekken zich vanzelfsprekend aan dat niveau;
Impliciete boodschap #5: mochten er critici, zoals de gevreesde RHCdG meelezen: ik durf best een grote mond op te zetten.
Impliciete boodschap #6: met een enkele uitspraak bevestig ik het bedroevende niveau van mijn eigen kritieken.

[Geplaatst door: hanz mirck]

Beste RHCdG, je trekt nu een conclusie over mijn kritieken aan de hand van een snelle reactie op de Contrabas - dat is nou een voorbeeld van kort door de bocht-redeneren waar ik op doelde. Verder ligt het in het verschiet om die stelling over de literaire kritiek uit te werken maar het beeld wat je van de kritieken in de kranten krijgt is niet bepaald positief: goeie mensen als Gerbrandy krijgen te weinig plek, alleen de bestsellers krijgen ruimte en pas na een aantal maanden tot een jaar de wat minder grote kanonnen (die dan al door de boekhandel zijn geretourneerd). Ook zijn een hoop recensenten die hun oordeel niet controleerbaar opschrijven (zodat de lezer niets anders kan dan zijn schouders ophalen). Je mag vinden wat je wil van mijn besprekingen, maar ik heb je daar nog nooit over gehoord, dus kom maar met je opbouwende inhoudelijke kritiek, daar hebben we juist wat aan! In ieder geval probeer ik de lezer inzicht te geven in mijn opinievorming - door representatief citeren, in plaats van een stok te zoeken om een hond te slaan.

[Geplaatst door: Peter de Groot]

Impliciete boodschap #1: de analyse is mijn bloed;
Impliciete boodschap #2: mijn bloed stroomt voor het bloeden van anderen;
Impliciete boodschap #3: mijn alomvattend oog kan hier net zo goed niet zijn;
Impliciete boodschap #4: ik sta boven wie zegt: “Ik sta boven”;
Impliciete boodschap #5: mijn overschot aan talent laten me doelloos dwalen;
Impliciete boodschap #6: het is maar een lolletje aan mijn kant;
Impliciete boodschap #7: als ik door ga word ik wel moe;
Impliciete boodschap #8: ik zeg altijd dat ik mensen impliciet haat;

[Geplaatst door: hanz mirck]

Hoe dan ook vind ik Fagels eerlijkheid prijzenswaardig.

En verder, zie hier http://1hundred1.wordpress.com/2009/02/13/he-maar-dat-kan-niet/

[Geplaatst door: Saskia van den Heuvel]

Alle lulligheden bij elkaar. Bravo!

Wat Fagel doet zouden meer recensenten moeten doen. Een beetje eerlijkheid kan geen kwaad.

En voor wat de recensenten en critici in Nederland betreft zijn er twee serieus te nemen: Erik Lindner en Hans Groenewegen.

[Geplaatst door: RHCdG]

"Goeie mensen als Gerbrandy" is tot nu toe de enige norm die je biedt voor je oordeel, maar waarop die norm precies berust blijft onduidelijk, terwijl je 't oordeel handhaaft. Ook de verwijzing naar de beperkte ruimte in de kranten lijkt een betekenaar van een doordachte analyse, terwijl geen mens zich nog op recensies in de krant verlaat en het internet van recensiesites is vergeven.

Verder zoek ik geen stok om een hond te slaan: dat is feitelijk een derde voorbeeld van de ongemotiveerde uitspraken die je doet. Ik heb alleen maar geen zin om kritiek te lezen die voorgeeft zich van zichzelf bewust te zijn, terwijl precies het omgekeerde het geval is: het gebrek aan inzicht wordt geprojecteerd op de situatie in de hele kritiek. En daar maak ik deel van uit. Maar voor dat soort overdracht ben ik niet beschikbaar, en ik ga het dan ook niet over jouw kritieken hebben, nu die meer een psychologisch dan een literair verschijnsel lijken. Je doet er integendeel goed aan eerst eens na te gaan of de kritieken waar je het over hebt zich wel lenen als zondebok voor dat waarin je zelf tekortschiet.

[Geplaatst door: Chrétien Breukers]

Het gaat mij verder niet aan, maar wat is er zo "eerlijk" aan het hautaine, slecht geschreven stukje van Fagel?

[Geplaatst door: Saskia van den Heuvel]

Chrétien, het gaat erom dat iemand zijn kwetsbare kant durft te laten zien. Wellicht een vies woord in jouw vocabulaire maar er zijn mensen die dat kunnen waarderen. De waarde van een geschreven stuk ligt niet per definitie alleen in de kwaliteit ('slecht geschreven') maar soms eerder en meer in de intentie en de gegeven openheid van zaken.

Ik vind de manier waarop je dit blog gebracht hebt dan ook van een ongepaste arrogantie getuigen.

[Geplaatst door: Joost Baars]

"Ik heb meer recensies geschreven waar ik me inmiddels mateloos voor geneer," Wat is daar in godsnaam hautain aan?

Ik lees de Contrabas graag en gelukkig zijn dit soort onzinstukjes er zo uit te pikken. Ze bevatten allemaal de verwijten dat iemand hautain is en niet kan formuleren. Kennelijk gebruik je die argumenten, Chretien, als de andere niet te vinden zijn.

[Geplaatst door: Chrétien Breukers]

Aha, dank. Eerlijkheid. Kwetsbaarheid. Niet zozeer vieze woorden, maar onbruikbare. Wat hebben we aan een eerlijke, kwetsbare "criticus"? De poëzie is geen praatgroep.

[Geplaatst door: Chrétien Breukers]

Joost, jij ook bedankt. En moedig voorwaarts.

[Geplaatst door: Joost Baars]

He? Dus je verwijt Fagel tegelijkertijd hautainiteit en kwetsbaarheid? Dat zou knap zijn van een criticus, om die twee houdingen in zijn kritieken te verenigen!

Ik denk niet dat Fagel dat doet hoor. Ik denk eerder dat Chretien hier ins blaue hinein argumenteert.

[Geplaatst door: hanz mirck]

@RHCdG: wie zei dat je die opmerking over die hond & stok op jezelf moest betrekken? Als je mijn reactie representatief acht voor mijn recensies, is je oordeel niet erg scherp.

Ik had het genuanceerder moeten zeggen: het is slecht gesteld met het literaire landschap, en ook met de kritiek. Dat heeft met het huidige tijdsgewricht te maken.
Het is een complex van factoren, de literaire kritiek.
Op internet wordt veel gerecenseerd maar aangezien iedereen zichzelf daar tot erkend stukjesschrijver kan bombarderen en veel mensen het als vrijwilliger doen, helpt dat niet om het niveau omhoog te halen.
Gerbrandy is iemand die veel weet van retorica en ook van dichten. Zijn stukken zijn, en nu komt het: goed beargumenteerd. Dat is mijn voornaamste criterium. Cultuurkritiek is niet iets van smaak alleen maar ook van (zelf)reflectie. Daarom vond ik Fagels eerste stap daar naartoe positief.
De kranten verliezen terrein maar alleen die hebben tot op heden echt invloed op de verkoopcijfers, merk ik elke dag in de winkel.

[Geplaatst door: Saskia van den Heuvel]

Dit stuk van Fagel was toch geen recensie! Die goede man schrijft een stukje op zijn blog met wat zelfreflectie daarin. Jij maakt er meer van dan het is.

[Geplaatst door: Eelke van Es]

@CB - Integendeel, 'de poëzie' is niets behalve een praatgroep. Maar dan wel een waarbinnen men op een eerlijke en kwetsbare manier met elkaar van gedachten wisselt natuurlijk :)

Ben ik trouwens de enige hier die de reacties van AFTH lookalike RHCdG niet begrijpt? Geen touw aan vast te knopen wat die initialen allemaal voor zich uit staan te prevelen.

[Geplaatst door: hanz mirck]

Nee, dat is precies wat ik bedoel: het verschil tussen een belabberde recensie en een goeie is dat de laatste niet on-verifieerbaar is. Je kunt vinden wat je wil (en met een slechte smaak kom je een heel eind, want dat is inderdaad veel complexer om aan te tonen) maar je moet de lezer inzicht geven in hoe je oordeel tot stand kwam. Daar kun je o.a. in zien of iemand de bundel ook echt begrepen heeft.

[Geplaatst door: Willem Thies]

Ik vind Fagels stukje wel degelijk ietwat hautain overkomen, en zelfingenomen. Hij koketteert met zijn eigen (oprechte dan wel vermeende) schaamte & hand-in-eigen-boezem-steken, zijn mea culpa.
Het is een confessioneel egodocumentje (- daar word ik altijd achterdochtig van...), waar recensenten dan lering uit zouden kunnen/moeten trekken?
En wat wordt er bedoeld met: 'Ik heb ervoor gekozen dat [het recenseren] (grotendeels) in de openbaarheid te doen'? Is dat een deugd? Is dat prijzenswaardig?
Dat geldt, lijkt me, voor elke recensent - of hij nu voor een papieren medium of een site of blog schrijft. Je recenseert niet voor je bureaula.
Het komt op mij zo ongeveer over als iemand die heel nadrukkelijk zegt dat hij zo bescheiden is; of zich zo kwetsbaar opstelt; of zich zo blootgeeft.
Dat kan wel écht het geval zijn, maar dat zoekt hij dan blijkbaar wel op - en misschien wil hij hiervoor wel geprezen worden? Voor deze 'kwetsbare', 'eerlijke' opstelling. Er kleeft iets vals aan. Althans, zo komt het op mij over.
Maar ach, welke drijfveren er ook achter steken, achter dit stukje, dit staaltje ego-exhibitionisme, dit kijkje-achter-de-schermen-van-het-recenseren-door-Fagel, het is zijn goed recht om op zijn PERSOONLIJKE weblog het over... zichzelf te hebben. Waarom niet?
Maar die overdreven loftuitingen ('o, wat nobel!', 'o, wat integer!') begrijp ik niet.

Voorts: Fagel houdt er niet van geïrriteerd te zijn, dat is hij dus liefst niet; maar áls hij desondanks toch geïrriteerd raakt, is hij zelden aardig, dan kun je dus maar beter dekking zoeken.
Als het goed is, merk je van die irritatie overigens niets, want Fagel, integer als hij is, wil haar eigenlijk niet toelaten in zijn recensies, althans niet in recensies in het openbaar verschenen.

(En: de kritiek leek 'tegen Alexis persoonlijk gericht', 'en was sowieso ONgericht'.)

Fagel bekent in dit stukje dus schuld, maar hij vóélt zich niet schuldig, maar hij scháámt zich wel, heel diep zelfs, mateloos - zó diep en mateloos dat hij dat met iedereen wil delen.

[Geplaatst door: Hans van Willigenburg]

Wat mij opvalt aan de NL poëziekritiek is het dorpse, het gemits en gemaar, de lage inzet van de recensies. Durf een bundel eens te omarmen of tot de grond toe af te breken; in het eerste geval door het beste gedicht in alle toonaarden te bezingen, oprecht enthousiasme de vrije ruimte te geven; in het tweede geval door het slechtste gedicht regel voor regel (kundig en met humor, als het kan) aan de schandpaal te nagelen, á la Komrij. Ik ben me er heel erg bewust van dat ikzelf potentieel 'slachtoffer' ben van dit pleidooi, maar ik krijg liever slaag van een honbalknuppel dan van een vermolmde bezem. Polderpoëziepinkeltjespennenpolemiek!

[Geplaatst door: Samuel Vriezen]

Recenseren is persoonlijker dan dichten. En bloggen is persoonlijker dan recenseren.

(Dit geldt voor Fagel en gaat eveneens onverkort op voor de stijl van Chrétien, vermaarde moraalridder van de egoloosheid.)

[Geplaatst door: hanz mirck]

Juist. Het persoonlijke lijkt dus voor het intellectuele / esthetische te gaan. En dat is nou precies wat er mis is met de kritiek. Die schaamte lijkt een stap in de richting van het inzicht dat het persoonlijke dus niet de goede weg is. En nou hou ik er over op.

[Geplaatst door: Ton van 't Hof]

Hanz,

Ook ik vind het prettig als een recensent inzicht geeft in de wijze waarop zijn oordeel tot stand is gekomen. Maar om vervolgens te concluderen dat o.a. daar uit zou kunnen worden opgemaakt dat hij of zij de bundel ook "echt begrepen" heeft, lijkt me toch wel wat gewaagd. Naast het feit dat bundels vaak op vele manieren, zoveel als er lezers van zijn, kunnen worden begrepen, veronderstelt deze conclusie een lezer die het OOK en wel op dezelfde wijze "echt begrepen" heeft.

[Geplaatst door: hanz mirck]

Ja, wat is 'echt begrepen'? Het gaat erom dat het controleerbaar is. Als ik in mijn bespreking van Micha Andriesen één gedicht zou bespreken en zou roepen dat ik het te mager vond, zou een goede lezer kunnen opmerken dat ik de bundel als geheel dan onrecht doe. En dat kan omdat ik streef naar een transparante oordeelsvorming. Dan nog kunnen interpretatie en oordeel rammelen, maar in elk geval is vast te stellen of het oordeel gefundeerd en samenhangend is. Vaak lijkt het andersom te gaan: dat het stukje bewijzen aandraagt voor een vooroordeel - dat is geen begrip van een tekst.

[Geplaatst door: Samuel Vriezen]

Nou ja, Hanz, ik denk eerlijk gezegd dat het persoonlijke in de kritiek - tenminste, /in recensievorm/ - niet te vermijden is. Gewoon omdat de reactietijd van de recensent zo kort is, zeker in vergelijking met de tijd die het heeft gekost om zo'n bundel te maken.

Met "persoonlijk" bedoel ik dan ook vooral: direct, nog niet helemaal bezonken. Wil je met kritiek wel dat bezonken niveau bereiken dan is een heel andere essayistische inzet nodig. Denk b.v. aan Kregting's Laden & Lossen, op basis van essays over de poëzie van tien jaar terug, die hij pas twee jaar terug tot de strengere vorm van een boek heeft kunnen omwerken.

Maar als je recensies schrijft, en die moeten toch ook geschreven worden, dan moet je lijkt mij nou juist niet dat persoonlijke (directe) willen uitschakelen omdat dat gewoon niet bij de vorm hoort, maar moet je wel óp dat persoonlijke en directe reflecteren om die vorm goed te leren beheersen en inzetten.

[Geplaatst door: hanz mirck]

Ik zei ook niet dat t niet persoonlijk mag zijn - maar dat je je bewust moet zijn van wat je oordeel over jezelf zegt. En in balans met de vakkennis die je ook moet hebben, en een ontwikkelde (dat is objectief) smaak.

[Geplaatst door: Chrétien Breukers]

Ah... er is er weer een... zo gaan we toch gesticht het weekend in:

"Denk b.v. aan Kregting's Bakken en Glazuren, op basis van essays over de vlaaibakkunst van tien jaar terug, die hij pas twee jaar terug tot de strengere vorm van een boek heeft kunnen omwerken."

[Geplaatst door: Ton van 't Hof]

En zelfs na tien jaar "bezinken" blijven ook Kregtings essays nog "persoonlijk". Wat niet wil zeggen dat ze geen oordeel kunnen bevatten, dat door meerdere mensen wordt gedeeld of overgenomen. Maar persoonlijk (en tijdgebonden) blijft het.

[Geplaatst door: hanz mirck]

Eh, de subtitel van dat boek luidt dan ook: 'confrontaties''...

[Geplaatst door: Samuel Vriezen]

Da's dan Chrétien's truuk drie: eerst is het niet leesbaar, dan is het hautain, en dan komen de elke keer weer opnieuw hilarische vlaaien.

[Geplaatst door: Samuel Vriezen]

Klopt, Ton - zoals natuurlijk elk schrijven zijn persoonlijke bronnen blijft tonen. Maar er komt iets "onpersoonlijks" bij met de strengheid van vorm.

Misschien moet je het schrijven van boeken en van recensies zo tegenover elkaar zetten:

Als je een boek schrijft begin je meestal met direct, persoonlijk materiaal dat door de dwang van de vorm dan veranderd wordt en een "onpersoonlijke" extra laag krijgt. (Het glazuur, om de dijenkletsers van Chrétien maar eens terwille te zijn).

Als je een recensie schrijft is de vorm - van het stukje en van je eigen recenseerpraktijk - gegeven, maar wordt die voorzien van het persoonlijke van je directe, nog niet volkomen bezonken reactie op het boek dat je recenseert.

Zoiets?

[Geplaatst door: Chrétien Breukers]

Ach Samuel, gelukkig heb je Ton nog!

[Geplaatst door: hanz mirck]

Afkomst verloochent zich nooit.

[Geplaatst door: RHCdG]

Mij dunkt een recensent, criticus of essayist (of combinatie van die drie) die voorgeeft *niet* persoonlijk, maar 'objectief', 'wetenschappelijk' en dergelijke meer te zijn in zijn werk, - mij dunkt dat zo iemand de lezer een rad voor ogen draait, en ten zeerste moet worden gewantrouwd.

Niet het persoonlijke is het probleem - waarom zou uitgerekend datgene waarin wij als poëzielezers worden aangesproken het probleem moeten zijn? - maar de beschetenheid van zovele recensenten om daar voor uit te komen, en de kronkelwegen die ze inslaan om toch nog als verstandig, wijs en onaangedaan te voorschijn te komen. Willem Thies laat het hierboven prachtig zien.

[Geplaatst door: Alexis de Roode]

***Schrik*** wat is die internetdynamiek toch verraderlijk. Zo reageer je op een blogje, zo blijkt er een kanaal naar het blogje te zijn gegraven.

[Geplaatst door: Joost Baars]

Och, Alexis, het heeft inderdaad alle schijn van een fikse storm, maar als je een stapje terugneemt zie het glas water waarin hij woedt.

[Geplaatst door: Maurice Buehler]

Al het persoonlijke wordt politiek.

[Geplaatst door: Maarten Das]

"Durf een bundel eens te omarmen" (Hans van Willigenburg). Lees Richard Dekker in Passionate Magazine over Erik Solvanger!