Mirck over Bernlef

Er zijn drie soorten auteurs. De eerste groep ontwikkelt zich van het eerste boek totaan het laatste, zoals Paul van Ostaijen. De tweede groep probeert almaar hetzelfde te vertellen en zoekt daar steeds betere vormen voor, zoals Jan Siebelink. De laatste groep is van meet af aan van hoog niveau maar vernieuwt zich nauwelijks. Lucebert is daar een voorbeeld van. En ook Bernlef.

In zijn laatste bundel toont hij ons opnieuw de wereld als een onkenbare plek waar levende wezens zonder grip op de werkelijkheid te krijgen ronddolen. Hij doet dat met tederheid en humor, toont ons hoe dingen komen en verdwijnen, ons verbaasd achterlatend.

In het werk van Bernlef is veel aandacht voor de taal, als middel om grip op die werkelijkheid te krijgen. De meeste dichters die over taal beginnen worden scholastici, vervelen ons met theorie, in plaats van praktijk. Bernlef komt er mee weg. In het openingsgedicht van de bundel, ‘Het vrije veld’, beschrijft hij de toekomst als een plaats waar ‘het gedicht niet kan komen (...) Uit de hemel hangen draden, slordig afgehecht.’ Hij maakt er dus toch meteen een beeld van, en beschrijft het onmogelijke: ‘Een en al onaantastbare luister.’

 

Bernlef is daar een meester in, om dat gebied te verkennen. Je kunt zeggen dat stilstand achteruitgang is, maar is dat ook zo als je op zulke eenzame hoogte opereert?

Er is verandering waar te nemen in zijn werk, want de dood komt steeds meer binnen. ‘Ach het sterven... Al doende wordt men afgedaan’, schijft hij dan. Blijkbaar komt dat te dichtbij want hier komt de pathetiek binnen. Sterker is hij wanneer hij zich richt op het wonderlijke:

 

IJsvogel

Bij het tijdschrift, gewijd aan de natuur
kreeg je een ijsvogel cadeau
‘door een originele kunstenaar vervaardigd
en beschilderd met de hand’

Ik kijk naar de houten vogel op mijn bureau
en dan naar mijn werkeloze handen
ik hoor hem wegwieken in mijn hoofd, sluit ik mijn ogen
zie ik hem voor mij in volle kleurenpracht.

De ware kunstenaar heeft het nakijken
ziet van hem af en schept met de hand
de leegte die de vogel achterliet, de tak waarop hij zat
nog lichtjes trillend boven de stromende rivier.

 

Bernlef begint over ‘de ware kunstenaar’, een pretentie die je vaak bij beginnende dichters ziet. Maar hij weet precies wat hij doet want ten eerste zegt hij dat de ware kunstenaar machteloos is bij het immiteren van de natuur (en de werkelijkheid), en daarna overstijgt hij dat door het onmogelijke te doen: hij beschrijft de leegte. Hij maakt van zijn zwakke punt (dat taal de werkelijkheid niet kan vatten) zijn sterke punt (door dat ook niet te willen). Toch glijdt hij soms uit, in te uitleggerige gedichten als de reeks ‘Choreografie voor een meisje van drie’.

 

I

 

De man aan de rand van het plein
een dansend meisje van drie liet hem zien
hoe hij diende te leven: steeds overnieuw

 

Binnen, aan de meterdikke museummuren
hingen ingelijste fragmenten van een mozaïek
puzzelstukjes uit een niemandsland

 

Het meisje van drie, schots en scheef in haar rok
springend van tegel op tegel, van hot naar her
ernstig verdiept in pirouettes en passen.

 

De conservator had een kaart getekend
verbindingen gelegd waarbinnen brokstukken
zich maar schoorvoetend schikken wilden.

 

Met haar slingerbeentjes, spits opgerichte kin
welke choreografie ligt aan haar dans ten grondslag
wat beweegt haar over dit zinderende plein?

 

Plotseling staat zij stil, kijkt om zich heen
telt tegels en knikt. Klaar.
Uitgeraasd neemt zij de benen.

 

Ook de man stapt op, gaat het museum binnen
zijn ogen springen van scherf naar scherf
met een glimlach denk hij aan haar dans.

 

Een typische Bernlef, met die aandacht voor het toevallige, en weer dat niemandsland.

Maar die slotzin is te obvious en die glimlach te pathetisch, vind ik. Zeker in combinatie met die zakelijke stijl vol flauwe woordgrapjes (uitgeraasde danseres neemt de benen) en cliché-formuleringen (van hot naar her). Ik vind dat jammer.

Wat Bernlef ons te zeggen heeft is sinds zijn debuut in grote lijnen hetzelfde gebleven. Het is ook de moeite waard, zonder meer. Maar voegt deze bundel nou iets toe aan zijn verzamelde gedichtenbundel ‘Achter de rug’? Inhoudelijk niet, denk ik. Maar het blijft spannend om deze meester de strijd aan te zien gaan met het onzegbare, het onbegrijpelijke. We kunnen hem niet verwijten dat het af en toe wat uit de bocht vliegt, omdat hij zo zijn best doet, toch?

 

© Hanz Mirck

Bernlef, Dwaalwegen, Querido, 2008

Comments

[Geplaatst door: Jeroen Dera]

Wat ik Bernlef moet nageven, is dat hij een beklijvend gedicht over een ijsvogel schreef nadat Faverey dat deed.

[Geplaatst door: Chrétien Breukers]

En natuurlijk ook na Arie van den Berg (op het oude tientje) en Hilbrand Rozema. Enz.

[Geplaatst door: saskia van den heuvel]

ik vind die laatste regel in combinatie met dat meesterschap wel opvallend.
een meester zou niet zoveel uit de bocht mogen vliegen.
hoe dan ook, mij kan hij met zijn gedichten nog steeds niet boeien.

[Geplaatst door: Bernlef]

en ik vind dit maar dikke onzin..... maaarja moet et voor school doen, maar heb niet egt veel hieraan gehad.. maar wel wat, dus iig bedankt ! :P